مقدمه
کودکان به طور طبیعی یک دید هایکووارانه دارند .چون انها به طورناخودآگاه توانایی درک جهان پیرامونشان وخوب دیدن را داراهستند.
برخلاف بزرگترها که نیاز دارند که با یادگیری هایکو نگاه کردن را نیز یادبگیرند.ویا به عبارتی بهتر دوباره دیدن را باید بیاموزند.
این مقاله قصد دارد راههای آموز ش هایکو به کودکان را یاد دهد وهمچنین بگوید که هایکوچیست ویک هایکوی خوب چه ویژگیهایی دارد.
اما برای آموزش این مطلب نیازهست که معلمها نیز درکنار دانش آموزان هایکونوشتن را تمرین کنند.
در اموزش هایکوبرای کودکان ابتدا هایکو را اینگونه تعریف میکنند.
:شعر کوتاه سه خطی هفده هجایی (5-7-5 ) با کاربرد فصل واژه هایی که به طبیعت اشاره کند.
بنابراین درابتدا باید چیزی بنویسند که با این تعریف همخوانی داشته باشد. اما گرچه این هایکوی خوبی نخواهد شد مگراینکه توضیح دیگری داده شودکه بتوان یک هایکو خوب را ازیک هایکوی بد تشخیص داد.
برای مثال این هایکو که هفده هجایی ست ویک فصل واژه دارد.
ماه وآب
باهم زیبا یند
من چه آرامم !
بخاطرابهامی که دران هست خوب نیست ودر ان ایماژ(تصویر ذهنی )خاصی وجود ندارد واحساسش را دران توضیح داده ودران هیچ چیزتازه وغافلگیرکننده ای وجودندارد.
اما در مقابل این هایکوهفده هجایی وباداشتن فصل واژه هایکوی بهتری ست!
ماه در آب
گرچه شکسته
هنوز آنجاست
(Gerald Chee یازده ساله از سنگاپور)
چون دارای ایماژ(تصویرذهنی ) خاص وواضحی ست (ماه در آب ) ونه مبهم (ماه وآب)
همچنین هایکوی دوم احساس وارامش را بدون گفتن به خواننده منتقل میکند اما درهایکوی اول می گوید(خیلی قشنگ یا من چه آرامم)
هایکوی دوم نشان میدهد چه اتفاقی افتاده و نشان میدهد که ماهی که درآب انعکاس یافته گرچه شکسته به نظرمیاید اما هنوز آنجا باقی مانده !
وبه بیان دیگر آرامش بیان شده در هایکوی اول ودوم اینگونه باهم فرق دارد. اگردانش اموزها بتوانند فرق این دوهایکو را درک کنند می توانند هایکو را درسطح بالاتری دنبال کنند.
این شش درس اصول آموزش هایکوبه کودکان ست !(شایدهم بزرگترها)که بتوانند هایکو را درسطوح بالاتری درهایکونویسی وبرای نوشتن یک هایکوی خوب دنبال کنند.
درس اول -فصل واژه ها
درس دوم-فرم (ریتم هفده هجایی)
درس سوم-ایماژ(تصویرذهنی )
درس چهارم-احساسات(اگاهی از راه حس)
درس پنجم-در لحظه اتفاق افتادن
درس ششم-غافلگیرساختن
هایکو
1- فصل واژه
هایکو راه دوباره پیوستن به طبیعت ست چون آگاهی از رابطه انسان با طبیعت ومحیط اطراف خود را بالامی برد . هایکو معمولا شامل کلمه ای ست که به فصلها اشاره میکندکه در زبان زاپنی به ان Kigoیا فصل واژه گفته میشود.
وقتی افراد در مسابقات شعر شرکت میکردند برای آغاز شعر یک موضوع فصلی انتخاب میکردند مانند برف ، ماه یا گل افتابگردان که در مسابقات قرن هشتم ودوازده دیده شد.
از قرن شانزدهم باگسترش هایکو فصل واژه هایی مانند شکوفه های گیلاس ، قورباغه ،گردباد وسنجاقک نیز شامل شد.
هرچند این فصل وازه ها به فصول وزندگی ژاپنی ها مرتبط میشود ، شاعران هرکشوری میتوانند از فصل واژه های خاص خودشان وبامشاهده تغییرفصول باتوجه به آب وهوای خودشان استفاده کنند.
گاهی لازم ست معلم به دانش اموزان یک موضوع فصلی دهد مثلا بجای گفتن کلمه پاییز بخواهد ازانها درمورد سنجاقک بنویسند.
مهمترین چیز برای یادآوری گفته باشو (1644-1694) مشهورترین هایکونویس که درمورداهمیت نزدیکی به طبیعت را اینگونه بیان میکند."برای نوشتن از کاج ،باکاج یکی شوید."بنابراین شخص بایداینقدر به طبیعت نزدیک شود .
استفاده از فصل وازه باعث میشود هایکونویس به جهان طبیعی اطرافش بپیوندد وهمین لحظه وهمین زمان وهمین مکان را نقل کند.
داشتن فصل واژه باعث میشه هایکو عمیق تر وجهانی تربشه. حالااین دوهایکوراکی یکی فصل وازه دارد ودیگری ندارد راباهم مقایسه کنید.
همه چیزساکت
مجسمه جنگجوی پیرمشهور
می نشیند برمیز
--
پوشیده باخزه
درگوشه سایه دار باغ
جنگجوی پیرمشهور
(Jackie Morrisonدوازده ساله ،استرالیا)
-
معلمها توجه داشتند:اکثرشاعرها فصل واژه روبکارمیبرند اما بعضی ازشاعران فصل واژه ای رابکارنمیبرند درمقابل کلمه ای بکارمیبرند که به طبیعت برمیگردد ودر هرفصلی موجودست مثل صدای امواج ...
دراین هایکو
بازمیگردد ازکوهستان
لباسهای پدر
بوی جنگل
(Akira Taniguchi,کلاس ششم ازژاپن)
وخیلی ازهایکونویسهای جدید مرجع به طبیعت راباهم حذف میکنند (مانند اولین هایکوی جنگجوی پیر ) .هرچند برای اموزش هایکو به کودکان بهترست
ابتدا به بعضی ازکلمات کلیدی که به طبیعت برمیگردند چه فصلی باشند وچه فصلی نباشند توجه کنیم مانند جنگل ،دریا ، گل آفتابگردان یا روز کریسمس
که این باعث خواهد شد راحتتر بنویسند.
2- فرم
هایکواحتمالا کوتاهترین شکل شعرجهان ست. برای مبتدیان بهترست که ازشکل سنتی هایکو یعنی هفده هجایی بود ن (5-7-5) ودر سه سطرنوشته شدن را دنبال کنند.
بعضی از ژاپنی ها مخصوصا در انگلیسی هایکو را به صورت شعر بدون وزن می نویسند واز قاعده هفده هجایی پیروی نمیکنند چون معتقدندکه با زبانشان متناسب نیست.وانها را محدودخواهدساخت.
اما کودکان نیازدارند فرمی را شروع کنند وتوصیه میشود همان فرم هفده هجایی سه سطری وبعدا وقتی توانستند هایکوخوبی بنویسند میتوانند دیگرازین فرم پیروی نکنند.
هرچند گاهی داشتن هجایی کمتر یابیشتر نیز پذیرفته ست درصورتیکه هایکوی خوبی باشد.چون حتی باشو ودیگرهایکوسرایان معمولا ونه همیشه ازین قاعده هفده هجایی پیروی میکردند.
البته درکل داشتن یک ریتم خوب یکی از کلیدهای شعر خوب ست که هایکونیزشامل میشود. اما هایکو ریتم بکارنمیبرد هرچند هایکونویسان پیشین بدون موفقیت چنین شیوه ای را امتحان کردند.
بهترین شیوه کاربرد ریتم هفده هجایی ست که طبیعی به نظرمیرسدوباریتم طبیعی زبان اصلی . هایکومعمولا با یک نفس طولانی خوانده میشود .
بنابراین دانش اموزان باید برای نوشتن یک هایکوی خوش صدا باگوشها وچشمهاوقلبهایشان بشنوند.
3- ایماژ (تصویر ذهنی )
هایکو نه تنها راه متصل شدن به طبیعت ست همچنین راه دیدن وتوصیف واضح جهان ست.وچون هایکو کوتاه ست خواننده می بایست قادرباشد
درسه سطرکوتاه انرا تجربه کند.
لحظه وضوح (دیدن این ایماژها) که ذهن شاعر را متوقف کرده واورا وادارمیکند که در همان مکان هایکویی بنویسد.
برای نوشتن یک هایکوی خوب شخص بایدجهان را به طور واضح ببیندوانرا بطور واضح بنویسدباکاربرد ایماژهای خاص و عینی (نه انتزاعی ) ایماژمعمولا کلمه ای ست یاگروه کلماتی ست که چیزی را نشان میدهند که بیانگر حسی باشد
مثل حس شنوایی ،بویایی ، بینایی ،شنوایی وچشایی ... برای مثال یک کلمه کلی مانند گل را بکار نبرید اما درعوض زنبق ارغوانی رابکارببرید که تصویرواضحتری ست. کلید اصلی اینست که به خواننده نگویید ویابرایش توضیح ندهید بلکه باکلمات انرا نشان دهید.
برای مثال وقتی کسی درشب پاییزی به ماه نگاه میکند نگوید"به بالانگاه کردم وماه زیبا رادیدم " صحنه را مانند این هایکوی کودکی بیان کند
ماه کامل
میسازد خیابان نقره ای
در اتاقم
(Franziska Stagneth,ده ساله از آلمان)
اینجاهایکونویس اجازه میدهد ایماژ برای خودش حرف بزند وماه زیبا را تجسم شود.
بعضی ازهایکوهایی که چنین ایماژهایی دارند
رودخانه درخشان
می بلعد سفیدی
حواصیل
(Koji Nakano, دوازده سال اززاپن)
درگرگ ومیش غروب
فقط می درخشند
قارچها
(Keiji Beta,دوازده ساله ازژاپن)
واما چند نکته ای که باید ازان اجتناب کرد
الف- از استعاره دوری کنید چون ایماژ را ضعیف میکند برای مثال "گلبرگهای ریخته گیلاس رقاصه های بالت هستند"
ب- از تشبیه دوری کنیدچون ایماژ راضعیف میکند برای مثال کلمات "مانند "یا "مثل " رابکارنبرید. برای مثال "شاخه های زمستان مانند انگشتان یخزده"
هرچند اگراین یک تشابه غیرمعمول باشد میشود بکاربرد .برای مثال "کلاغهای سیاه مانندنینجاها بر بام پرواز کردند.
ج- ازتکرار کلمات شبیه به هم دوری کنید. "روشن آفتابی"
د-ازکلماتی مانند "زیبا"یا "غمگین .." دوری کنید
ه- ازتوضیح دادن دوری کنید-نشان دهید ؛نگویید. برای مثال "برکه آرام "برای بیان " ساکت ست "
4-احساسات یا آگاهی از راه حس
شهرت هایکو برای توصیفات عینی می باشد.یک هایکوی خوب خواننده راتکان میدهد واحساساتش را برمی انگیزد.میتواند حسی مانند غم یا زیبایی یامزاح ویا ناپایداری زندگی باشد.
ولی احساس به طورغیرمستقیم بیان میشود هرگزتوضیح داده نمیشود ولی با ایماژها نقل میشود.
نگویید"تنهاست "اما احساس تنهایی را باکاربرد ایمازها نشان دهید. برای مثال نگویید"قورباغه تنها " یا "قورباغه تنهابه نظرمیرسد"اما قورباغه راتوصیف کنید به گونه ای که نشان دهید تنهاست مثلا اینگونه
"قورباغه کوچک مینشیند درباران سرد "
چندمثال برای ایماژهایی که بطورغیرمستقیم یا ماهرانه نشان داده میشود. بازهم درهایکوی چند کودک
تنهایی/اندوه
نشسته روی ساحل
فرو رفته در بطری
خرچنگی منزوی
(Christopher Andrews, دوازده ساله ازاسترالیا)
شگفتی
مینشیند برگونه ام
لحظه ای پروانه ای
نبایدنفس بکشم
(Myriam Suchet,پانزده ساله از فرانسه)
مزاح
شب مهتابی
باتماشای ماه ،گربه ها
شکار میکنند موشها
(Henrique Neves Fragoso,دوازده ساله ازبرزیل)
هیجان
درون جیبم
هنوز باقی مانده
تعطیلی تابستان
(Shinji Ikeda, کلاس چهارم ازژاپن)
5- اکنون
هایکو راه کاهش سرعت جهان امروزی مان ست و درنتیجه آوردن آرامش به زندگی وقدران دانستن ست.
باشو می گوید:" هایکو چیزی ست که درهمین لحظه وهمین زمان وهمین مکان اتفاق میافتد."
بهترین هایکو هایکویی ست که معمولا باتوجه به تجربه واقعی شخص در لحظه ودرمکان ودرهمان زمان نوشته میشود
گرچه بعضی افراد هایکو را باتخیل وخاطراتشان مینویسند اما هایکویی بیشتر واقعی به نظرمیرسد که ازتجربه آنی شخص یا حداقل جزئی از تجربه واقعی شخص باشد.
اگرشخصی ذهن بازی داشته باشد وچشمان کودکانه که بتواند برای لحظه ای ازسرعت ان بکاهد میتواند هایکوهایی را دراطرافمان بگیرد.
واین فقط انچه را که درهمان لحظه اینجاست را درک کرده ایم.
ببینید و انچه راکه اینجایاانجاست کشف کنید .مانند این هایکوی تلخ کودکی در مورد رنج و دلسوزی
بعدازباران تند
بر گلبرگ سپید ارکیده
مورچه قرمزی با درد
(Nerissa B. Abrazaldo, یازده ساله از فیلیپین)
6- غافلگیرکنندگی
برای نوشتن یک هایکو شخص باید نسبت به جهان هوشیار باشد. چون زمانیکه ذهن حاضرست یادرخواب نیست ویا مغشوش نیست شخص میتواند بطور واضح ببیند انچه را که واقعا انجاست.
گاهی این کشف به نظرمیرسد غافلگیرکننده باشد گرجه ان چیز همیشه انجابوده ست.
این "واضح دیدن " لحظه ای تازه یا غافلگیرکننده میشود. واین باعث میشود شخص هر روز زندگی را بیشتر درک کند بعضی برای تکان دادن یا غافلگیرکردن خود سعی نمی کنند
اما شخصی دیگر ساکت ست وبه آنچه انجاست توجه میکند مانند "نور آفتاب بر بشقاب صبحانه اش "وزمانی که شخص به انچه که انجاست توجه کند هایکوتوجه اورابه خودجلب میکند
وشخص باید فرم هایکو رابرای انجام ان تمرین کند.
گاهی تکنیک مفیدی برای تمرین اینست که دوخط هایکورابه دانش امورداده وبخواهیم خط سوم انهابنویسند .اغلب یک چیز تازه وغافلگیرکننده بنویسند. برای مثال
میتواند هایکویی ساختگی مانند این باشد
بچه ها میاندازند قوطی زغال کوک /
در دره باریک/.....
گفتن یک خط غافلگیرکننده میتواندخیلی چشمگیرباشد. مانند "بازی پروازمیکند دربالا " یا " بازمیگرد طنین صداییش" یا "سپس سکوت" یا "خرسی انها رامی ترساند"
دیدن جهان باچشمان هایکویی همیشه غافلگیرکننده ست مانند این درهایکوی چندکودک
به جنگل رفتم
برای چیدن توت
قارچ یافتم
(Rabukhina Elisaveta, هشت ساله از روسیه)
درحالیکه معلم میخواند
کبوتری بغ بغ کنان
نشسته درلانه اش
(Harriet Scheck, نه ساله از انگلیس.)
نشسته ام برعلف
کفشدوزکی میخزد روی دستم
من همه جهان اوهستم
(Nancy Perez, ده ساله از آمریکا.)
stray